ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ, ବୟାଳିଶବାଟି

ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ମନ୍ଦିର

ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ବୟାଳିଶବାଟିରେ ଥିବା ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଦେଉଳ । ଗଙ୍ଗବଂଶର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ତୋଳାଯାଇଥିଲା ।[୧]

ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ
Gangeswari Temple, Bayalisabati 01.jpg
Main deity of Gangeswari Temple, Bayalisabati.jpg
ଉପର: ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ, ତଳ: ଗର୍ଭଗୃହ ସିଂହାସନରେ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜିତ ବିଗ୍ରହ
ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି
ଦେଶ India
ରାଜ୍ୟଓଡ଼ିଶା
ଜିଲ୍ଲାବୟାଳିଶବାଟି, ପୁରୀ
ସ୍ଥାନପୁରୀ
ପରମ୍ପରା
ମୁଖ୍ୟ ଆରାଧ୍ୟଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ
ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣୀଷୋଳପୂଜା, ଦଶହରା
ଇତିହାସ ଓ ପାଳନ
ନିର୍ମାଣ କାଳ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀ

ଇତିହାସସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ ତୋଳାଯାଇଥିଲା । ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ କଳାକୃତି ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମନ୍ଦିର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି ।[୧] ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ ତୋଳାଯିବାର ବେଶୀ କିଛି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ମିଳେ ନାହିଁ ।[୨] ଜନସ୍ମୃତିରେ କେବଳ ଏହି କଥା ଜୀବିତ ରହିଛି ଯେ ଏହି ମନ୍ଦିରଟି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଗଢ଼ାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ତାହାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ନକଲ ଭାବେ କରାଯାଇଥିଲା ।[୩]

ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଉଳର ମୁଖ୍ୟ ପୂଜାରୀ ଭଗବାନ ପଣ୍ଡା ପ୍ରତ୍ୟହ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରୁଛନ୍ତି ।[୧]

ଶିଳ୍ପକଳାସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳଟି କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ଅନୁସାରେ ନିର୍ମିତ । ଏଥିରେ ବିମାନ ଓ ଜଗମୋହନ ଏହି ଦୁଇଗୋଟି ଅଂଶ ରହିଛି । ବିମାନଟି ଖାକରା ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଜଗମୋହନଟି ରେଖ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ । ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ ଖାକରା ଶୈଳୀର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ । ଦେଉଳଟି ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗମୁହାଁ ।[୧]

ସ୍ଥାପତ୍ୟସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ବିମାନଟି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଖାକରା । ଏହା ସପ୍ତରଥ ନକ୍ସାରେ ଗଢ଼ାହୋଇଛି । ଜଗମୋହନଟି ପଞ୍ଚରଥ ନକ୍ସା ଆଧାରିତ ।[୨] ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଅତି କମ ହୋଇଥିବାରୁ ଖାକରା ବିମାନର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଏଥିରେ ସହଜରେ ଜାଣିହୁଏ ନାହିଁ ।[୪]

କଳାକୃତିସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

 
ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳର ପାର୍ଶ୍ୱଦେବୀ ରୂପେ ବିରାଜିତା ବରାହୀ

ଦେଉଳର ଗାତ୍ରରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଳାକୃତି ରହିଅଛି କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟକ୍ରମେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି କିମ୍ବା ଘଷିହୋଇ ଯାଇଛି । ଗାତ୍ରରେ ଅଷ୍ଟଦିଗପାଳ ଖୋଦିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହା ଛଡ଼ା ଚାମୁଣ୍ଡା ଓ ଭୈରବ ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି । ପାର୍ଶ୍ୱଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିଶା ଯାଗାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟିରେ ଅଧୁନା ବରାହୀ ଓ ଗଣେଶଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ତୃତୀୟଟିରେ ଏକ ଭଗ୍ନ ଅଂଶଟି ରହି ପୂଜା ପାଉଛି । ଏହା ଅପେକ୍ଷାକୃତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ମୂଳ ପାର୍ଶ୍ୱଦେବତା ହେଲା ପରି ମନେ ହେଉନାହିଁ ।

ବରାହୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତପାନ କରୁଥିବା ଭଙ୍ଗୀରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କର ଚାରିଗୋଟି ହାତ ଅଛି । ଦେବୀ ରକ୍ତପାନ କରିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ପାନପାତ୍ର ଟେକି ଅଧର ପାଖରେ ଧରିଅଛନ୍ତି । ବରାହ ମୁଖରୁ ଜିଭ କାଢ଼ି ରୂପାୟିତ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କର କେଶ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଗୁଚ୍ଛଗୁଚ୍ଛ ଭାବେ ଖୋଦିତ । ତଳ ଦୁଇ ହାତରେ ସେ ବଙ୍କା କଟୁରୀ ଓ ଢାଲ ଧରିଛନ୍ତି । ଉପରେ ଦୁଇପଟେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମାଳ ଧରି ଅଛନ୍ତି । ତଳେ ଉଭୟ ପାଖରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱିଭୁଜା ବରାହମୁଣ୍ଡି ଦେବୀ ଠିଆହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭଙ୍ଗୀରେ ରହିଛନ୍ତି ।

ଜଗମୋହନ ଓ ବିମାନର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କାନ୍ଥରେ କୌଣସି କଳାକୃତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ ।[୧]

ମୁଖ୍ୟ ବିଗ୍ରହସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରତିମା । ବିଗ୍ରହଟି କଳାମୁଗୁନି ପଥରରେ ନିର୍ମିତ । ଦେବୀ ଚତୁର୍ଭୁଜା । ସେ ତଳ ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ପଦ୍ମ ଓ ଶର କିମ୍ବା ଶୂଳ ଧରିଥିବା ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ଦେବୀଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଅସୁରଟିଏ ପଡ଼ିଅଛି । ଅସୁରଟି ମହିଷାସୁର ନା ନୁହେଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିହେବ ନାହିଁ । ଦେବୀଙ୍କ ବାହନ ସିଂହ ଅସୁର ଉପରେ ମାଡ଼ି ବସିଥିବା ଭଙ୍ଗୀରେ ଚିତ୍ରିତ । ଉଭୟ ପଟେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆକାରର ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱିଭୁଜା ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ବିଗ୍ରହ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବସ୍ତ୍ରାବୃତ ଓ ଫୁଲ ଅଳଙ୍କାରରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ସିଂହାସନଟି କୁଞ୍ଜ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏହାର ଉଭୟ ପଟେ ଦୁଇଗୋଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ସିଂହ ରହିଛନ୍ତି ।

ସିଂହାସନ ଉପରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିମାଙ୍କ ଛଡ଼ା ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ପୂଜିତ । ଏହା ଛଡ଼ା ସିଂହାସନ ତଳେ ଆଉ ଏକ କଳାମୁଗୁନି ପଥର ପ୍ରତିମା ରହିଛନ୍ତି ।

ପର୍ବପର୍ବାଣିସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଏଠାରେ ଦଶହରା, ଚୈତ୍ର ଗୁରୁବାର, ଷୋଳପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି ପାଳନ କରାଯାଏ । ଲୋକମାନେ ବ୍ରତୋପନୟନ ଓ ବିବାହ ଆଦି ଶୁଭକର୍ମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ କରିଥାନ୍ତି ।[୧]

ସଂରକ୍ଷଣସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳ ସୁରକ୍ଷିତ ଐତିହ୍ୟସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଅଛି ।[୧] ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ମନ୍ଦିରର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ପଦକ୍ଷେପ ନ ନିଆଯାଇଥିବାରୁ ଜଗମୋହନ ଉପରେ ଲତା ମାଡ଼ିଯାଇଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଳାକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଅନେକାଂଶରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି । ବର୍ଷା ସମୟରେ ପାଣି ଗଳୁଛି ।

ଚିତ୍ରସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

 
ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ଦେଉଳର ୩୬୦-ଡିଗ୍ରି ଚିତ୍ର

ଆଧାରସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

  1. ୧.୦ ୧.୧ ୧.୨ ୧.୩ ୧.୪ ୧.୫ ୧.୬ Gangesvari Temple, Bayalishbati, Indira Gandhi National Centre for Arts.
  2. ୨.୦ ୨.୧ Buddhism And Other Religious Cults Of South - East India, Shyam Sunder Tripathy. Sundeep Prakashan, 01-Jan-1988, 446 pages.
  3. "ଦ୍ୱିତୀୟ କୋଣାର୍କ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପ୍ରତି ଅବିଚାର" (ସମ୍ବାଦ ୩୦/୦୭/୨୦୧୮ ଭୁବନେଶ୍ୱର ସଂସ୍କରଣ ପୃଷ୍ଠା ୩). Retrieved 30 July 2018.
  4. Cultural Development in Orissa - Issue 21 of Orissa studies project, Volume 21 of Orissan Studies Project, H. C. Das. Punthi Pustak, 1985.