ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ଦେଉଳ (ବା ଜମେଶ୍ୱର, ଯମେଶ୍ୱର, ଜମସର) ପୁରୀର ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଶୈବପୀଠ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ପଞ୍ଚୁପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ମଦନମୋହନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଚନ୍ଦନ ଯାତ ବେଳେ ନରେନ୍ଦ୍ରକୁ ଚାପଖେଳ କରି ଯାଆନ୍ତି । ସ୍ଥାନୀୟ ବିଶ୍ୱାସରେ ପଞ୍ଚୁପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅଟନ୍ତି ।[୧] ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ଅଧା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅଧା ଶିବ ଅର୍ଥାତ୍ ହରିହର ରୂପରେ ପରିକଳ୍ପିତ ।

ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ଦେଉଳ
ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେଉଳ
ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେଉଳ
ନାମ
ଅନ୍ୟ ନାମଯମେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ଦେଉଳ ଜମସର ଦେଉଳ
ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି
ଦେଶ India
ରାଜ୍ୟଓଡ଼ିଶା
ଜିଲ୍ଲାପୁରୀ, ପୁରୀ
ସ୍ଥାନପୁରୀ
ପରମ୍ପରା
ମୁଖ୍ୟ ଆରାଧ୍ୟଶିବ (ହରିହର)
ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣୀଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ, ଯମ ଦ୍ୱିତୀୟା, ମହାଶିବରାତ୍ରି

ଗୌଡ଼ବାଡ଼ ସାହିର ଶେଷ ମୁଣ୍ଡରେ ବଡ଼ଦେଉଳର ନୈଋତ ଦିଗରେ ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେଉଳ ଅବସ୍ଥିତ ।[୧]

କିମ୍ବଦନ୍ତୀସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

କଥିତ ଅଛି ଯେ ଥରେ ଯମ ଶିବଙ୍କ ସମାଧି ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଶିବ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପରାଜିତ କରନ୍ତି । ଯମ ଉପରେ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବାରୁ ଶିବ ଯମେଶ୍ୱର ରୂପେ ପରିଚିତ । ଏହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ପୁରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯମଙ୍କ ଭୟ ନ ଥାଏ ।[୧] ବାଈଶି ପାହାଚ ସଙ୍ଗେ ମଧ୍ୟ ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ପୂର୍ବକାଳରେ ରାଜା ଭାନୁଦେବ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ରାଜାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ ସେ ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପୁତ୍ରଟିଏ ପାଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ନବଜାତ ଶିଶୁଟି ୨୨ ବର୍ଷ ବୟସ ଯାଏଁ ହିଁ ବଞ୍ଚିବ । ଏହା ଶୁଣି ରଜା ପୁଣିଥରେ ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗୁହାରି କରନ୍ତେ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ହେଲା ଯେ ବଡ଼ଦେଉଳରେ ବାଈଶି ଗୋଟି ପାହାଚ ନିର୍ମାଣ କରାଇ ସେଥିରେ ଶିଶୁକୁ ଗଡ଼ାଇଲେ ଆୟୁ ବଢ଼ିଯିବ । ରାଜା ଏହିପରି କରିଥିଲେ ଓ ଏହି କାରଣରୁ ଏଯାବତ ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କୁ ବାଈଶି ପାହାଚରେ ଗଡ଼ାଇବା ଏକ ରୀତି ହୋଇଆସୁଛି ।[୨]

ନିର୍ମାଣସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେଉଳ ବିମାନ, ଜଗମୋହନ, ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଓ ନାଟମଣ୍ଡପ ଏହି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଦେଉଳଟି ପୂର୍ବମୁହାଁ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ୬.୪ ମିଟର ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ ।[୧] ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇଥିବାରୁ ଓ ବାହ୍ୟ ପଟେ ଚୂନର ମୋଟା ପରସ୍ତ ଥିବାରୁ ବେଶୀ କିଛି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିହୁଏନାହିଁ । ଚୂନ ପରସ୍ତ ତଳେ ଖୋଦେଇ କାମ ଥିବା ସମ୍ଭବ । ଦେଉଳ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଏକ ଖୁଣ୍ଟ ସଦୃଶ ରହିଛି ଯହିଁରେ ଏକପାଦ ଭୈରବଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ଖୋଦିତ ।

ପର୍ବପର୍ବାଣିସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ ପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ ମହାଶିବରାତ୍ରିଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ । କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଏଠାରେ ଯମ ଦ୍ୱିତୀୟା ପାଳିତ ହୁଏ । ରାଧାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ସୁଦର୍ଶନ ଜମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟ ପାଳିତ ହୁଏ, ଯଥା ସାଗରବିଜେ, ଆଶ୍ରମବିଜେ, ଚମ୍ପକ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଆଶ୍ୱିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ।[୧]

ଆଧାରସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ

  1. ୧.୦ ୧.୧ ୧.୨ ୧.୩ ୧.୪ http://www.shreekhetra.com/jameswara.html
  2. ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣା ମହାପାତ୍ର, Puri Parikrama: Lore & Legends of Jagannath Temple, My City Links, Published 18 July 2018.